NASA’s Artemis-programma, dat streeft naar een duurzame menselijke aanwezigheid op de maan tegen 2030, stuit op een aanzienlijke juridische hindernis. Terwijl de komende Artemis II-missie astronauten rond de maan zal sturen, roept het langetermijndoel van het vestigen van een maanbasis vragen op over de vraag of de winning van hulpbronnen in strijd is met het internationaal recht.
Het kernprobleem: eigendom versus gebruik
Het Artemis-programma gaat niet alleen over het opnieuw bezoeken van de maan; het gaat over blijven daar. In tegenstelling tot de Apollo-missies, die korte bezoeken waren, stelt NASA zich voor dat astronauten gedurende langere perioden op het maanoppervlak verblijven. Dit vereist het exploiteren van maanbronnen – waterijs, helium-3, zeldzame aardelementen – in plaats van alles van de aarde te transporteren. Het agentschap heeft dit zelfs omschreven als een ‘maan-goudkoorts’, maar deze aanpak is in strijd met de gevestigde internationale ruimtewetgeving.
Het Outer Space Treaty uit 1967, nog steeds de hoeksteen van de ruimtewetgeving, verbiedt landen expliciet om soevereiniteit over hemellichamen op te eisen. Het beginsel van niet-toe-eigening in het verdrag betekent dat geen enkel land de maan kan bezitten. De legaliteit van de winning van hulpbronnen blijft echter dubbelzinnig. De VS stellen dat het winnen van hulpbronnen geen toe-eigening is, een standpunt dat door veel internationale ruimtevaartadvocaten wordt betwist.
De Artemis-akkoorden: een strategische manoeuvre
Om door dit juridische grijze gebied te navigeren, introduceerden de VS de Artemis-akkoorden, een niet-bindende overeenkomst ondertekend door meer dan 60 landen. Hoewel veel bepalingen redelijk zijn – het delen van gegevens, veiligheidsprotocollen, vreedzaam gebruik van de ruimte – staan de akkoorden ook de winning van hulpbronnen toe, met het argument dat dit niet in strijd is met het niet-toe-eigenen. Ze staan zelfs ‘veiligheidszones’ rond maanactiviteiten toe waar andere landen zich niet mee kunnen bemoeien.
In feite verlenen de akkoorden geen eigendom, maar regelen ze prioritaire toegang. De eerste die hulpbronnen in een specifiek gebied ontgint, verkrijgt exclusieve rechten, waardoor parallellen ontstaan met historische landroof. De VS integreerden de akkoorden op strategische wijze in het Artemis-programma en zetten partnerlanden onder druk om te ondertekenen als ze wilden deelnemen.
Geopolitieke rivaliteit voedt de race
De echte drijvende kracht achter het Artemis-programma is niet puur wetenschappelijk; het is geopolitieke dominantie. China, dat de akkoorden niet heeft ondertekend, ontwikkelt zijn eigen maanprogramma samen met Rusland, het International Lunar Research Station, en zal waarschijnlijk vóór de VS astronauten aan land brengen. De concurrentie draait niet alleen om prestige, maar ook om het beheersen van de maanbronnen, waaronder cislunaire banen, strategische locaties en vitale materialen zoals waterijs.
De rechtvaardigingen van NASA voor Artemis zijn circulair: we hebben toegang tot ijs nodig, dus we moeten een basis vestigen om die toegang veilig te stellen. Hoewel er wetenschappelijke voordelen bestaan – inzicht in het zonnestelsel, het bouwen van maantelescopen – worden ze overschaduwd door de politieke realiteit. Zoals ruimtewetdeskundige Cassandra Steer het ronduit stelt: de VS proberen het Ruimteverdrag te herschrijven door middel van consensus, en niet door juridische hervormingen.
In wezen is het Artemis-programma niet alleen een wetenschappelijke onderneming; het is een ander front in de mondiale machtsstrijd. De race naar de maan wordt gedreven door dezelfde krachten die door de geschiedenis heen conflicten hebben gevormd: controle over hulpbronnen, strategisch voordeel en het beweren van nationale dominantie.
