Naarmate mannen ouder worden, verliezen ze steeds vaker hun Y-chromosoom – een fenomeen dat ooit als onschuldig werd beschouwd. Steeds meer bewijsmateriaal wijst er echter op dat dit verlies niet slechts een gevolg is van het ouder worden, maar dat het in belangrijke mate bijdraagt aan ziekten en een kortere levensduur.
De stille verdwijning van het Y-chromosoom
Het Y-chromosoom, dat primair verantwoordelijk is voor de bepaling van het mannelijke geslacht, bevat relatief weinig genen. Jarenlang werd aangenomen dat het verlies ervan een minimale impact zou hebben op de algehele gezondheid. Toch tonen onderzoeken nu aan dat verlies van Y-chromosomen wijdverspreid is bij oudere mannen, van ongeveer 40% op 60-jarige leeftijd tot ruim 57% op 90-jarige leeftijd. Factoren zoals roken en blootstelling aan kankerverwekkende stoffen kunnen dit proces versnellen.
Dit is geen volledige verdwijning uit het lichaam; het is eerder een mozaïekeffect. Sommige cellen verliezen het Y-chromosoom, en die cellen vermenigvuldigen zich vervolgens zonder dit, waardoor er een groeiende onbalans ontstaat. Opvallend is dat Y-deficiënte cellen zich vaak sneller vermenigvuldigen dan normale cellen, wat een overlevingsvoordeel suggereert, zelfs bij tumoren.
Waarom dit ertoe doet: meer dan alleen geslachtsbepaling
Het schijnbare gebrek aan essentiële genen van het Y-chromosoom heeft ertoe geleid dat sommigen het belang ervan hebben verworpen. Sommige soorten, zoals buideldieren, verliezen gemakkelijk het Y-chromosoom zonder zichtbare schade, en het is bij zoogdieren al miljoenen jaren aan het afbreken.
Dit perspectief is echter aan het verschuiven. Ondanks dat het slechts 51 eiwitcoderende genen bevat (exclusief duplicaten), lijkt het Y-chromosoom een crucialere rol te spelen in de algehele gezondheid dan eerder werd aangenomen.
Links naar ernstige ziekten
Steeds meer onderzoek brengt het verlies van Y-chromosomen in verband met een reeks ernstige gezondheidsproblemen, waaronder hart- en vaatziekten, neurodegeneratieve aandoeningen (zoals de ziekte van Alzheimer) en kanker.
- Hartziekte: Uit een groot Duits onderzoek bleek dat oudere mannen met hoge frequenties van Y-chromosoomverlies een verhoogd risico hadden op hartaanvallen.
- Neurodegeneratieve ziekten: Verlies van Y komt aanzienlijk vaker voor bij patiënten met de ziekte van Alzheimer, en komt tien keer zo vaak voor als bij gezonde personen.
- Kanker: Y-chromosoomverlies is waargenomen bij verschillende vormen van kanker, niet alleen als correlatie maar ook als een factor die de uitkomsten verslechtert.
- COVID-19-sterfte: Studies suggereren een verband tussen Y-chromosoomverlies en verhoogde sterfte door COVID-19, wat mogelijk verklaart waarom mannen kwetsbaarder waren.
Oorzakelijk verband vaststellen: een complexe puzzel
Bepalen of Y-chromosoomverlies deze gezondheidsproblemen veroorzaakt is een uitdaging. Associaties zijn niet hetzelfde als oorzakelijk verband; andere factoren kunnen een rol spelen. Een snelle celdeling tijdens orgaanreparatie kan bijvoorbeeld bijdragen aan het verlies van Y-chromosomen, in plaats van andersom.
Sommige experimenten suggereren echter een direct verband: het transplanteren van Y-deficiënte bloedcellen in muizen leidde tot leeftijdsgebonden pathologieën, waaronder hartfalen. Op dezelfde manier lijkt het verlies van Y-chromosomen in kankercellen de tumorgroei te bevorderen.
De verborgen functies van het Y-chromosoom
Als het Y-chromosoom zo weinig genen heeft, hoe kan het verlies ervan dan zulke wijdverbreide gevolgen hebben? Het antwoord zou kunnen liggen in de niet-coderende genen en regulerende functies van het chromosoom. Terwijl het SRY-gen verantwoordelijk is voor de bepaling van het mannelijke geslacht, komen andere genen op de Y op grote schaal tot expressie en spelen ze een rol bij genregulatie en kankeronderdrukking.
Het Y-chromosoom bevat ook talrijke niet-coderende genen die de activiteit van andere genen controleren, wat mogelijk de immuunfunctie, de productie van bloedcellen en de gezondheid van het hart beïnvloedt. De volledige sequentiebepaling van het menselijke Y-chromosoom is pas onlangs beschikbaar gekomen, waardoor een groot deel van de impact ervan nog onbekend is.
Samenvattend wordt het verlies van het Y-chromosoom bij oudere mannen niet langer als goedaardig beschouwd. Er zijn aanwijzingen dat het bijdraagt aan een hoger risico op ernstige ziekten en een kortere levensduur, wat een voorheen onderschatte factor in de gezondheid van mannen benadrukt. Verder onderzoek is nodig om de betrokken mechanismen volledig te begrijpen en mogelijke interventies te ontwikkelen.
