Standardowe ustawienie początkowe w szachach – z figurami rozmieszczonymi symetrycznie – może nie być tak zrównoważone, jak się wydaje. Nowa analiza pokazuje, że nawet w losowych odmianach szachów niektóre pozycje wyjściowe nadal dają jednemu graczowi przewagę nad drugim, co podważa pogląd, że chaos zapewnia sprawiedliwość.
Problem z przewidywalnością
Tradycyjne szachy za każdym razem zaczynają się w ten sam sposób. Ta przewidywalność pozwala elitarnym graczom zapamiętać optymalne ruchy otwierające, co czasami prowadzi do stagnacji, z góry ustalonych partii. Aby temu przeciwdziałać, arcymistrz szachowy Bobby Fischer zaproponował w latach 90. XX wieku Chess960: wariant, w którym figury z tylnego rzędu są losowe (przy zachowaniu pewnych zasad dotyczących rozmieszczenia gońców, wież i króla). Pomysł polegał na wyeliminowaniu zapamiętywania jako zalety, zmuszając graczy do większego polegania na umiejętnościach.
Szachy 960 zyskują coraz większą popularność i nawet mistrzowie świata, tacy jak Magnus Carlsen, eksperymentują z nimi, aby sprawdzić swoje umiejętności. Koncepcja wydawała się prosta: losowe początki oznaczają uczciwość. Jednak najnowsze badania pokazują, że nie jest to do końca prawdą.
Nierówna losowość: subtelna przewaga białych
Marc Barthelemy z Uniwersytetu Paris-Saclay przeanalizował wszystkie 960 możliwych pozycji startowych Chess960 przy użyciu silnika szachowego Stockfish. Z jego ustaleń wynika, że losowość nie eliminuje przewagi, a jedynie ją przesuwa. Niektóre konfiguracje wyraźnie faworyzują białe (które poruszają się jako pierwsze), inne zaś dają czarnym niewielką przewagę.
Metoda Barthelemy’ego oceniała pozycje na podstawie trudności : tego, jak trudno któremukolwiek graczowi jest określić optymalny ruch otwierający. Pozycje, w których najlepszy ruch oferuje jedynie marginalną przewagę nad alternatywami, wymuszają głębszą analizę, zwiększając złożoność. Odkrył, że niektóre ustawienia, takie jak BNRQKBNR, były znacznie bardziej złożone niż inne, podczas gdy QNBRKBNR było bardziej zrównoważone.
Czy sprawiedliwość jest przereklamowana?
Oznacza to, że organizatorzy turniejów mogą prowadzić bardziej sprawiedliwe mecze, unikając bardzo zniekształconych pozycji startowych. Jednak niektórzy eksperci twierdzą, że mija się to z celem Chess960. Vito Servedio z Complexity Science Hub argumentuje, że prawdziwa sprawiedliwość polega na wrodzonej losowości, a nie na sztucznie zrównoważonych ustawieniach. Nadmierne przygotowanie do określonych stanowisk może zniwelować korzyści wynikające z nieprzewidywalności.
„To bardziej sprawiedliwe, ponieważ zaczynasz na równych warunkach ze swoim przeciwnikiem… Arcymistrz zna tysiące linii otwarcia w standardowych szachach, ale nie może znać linii otwarcia we wszystkich [Chess960] pozycjach.”
Średni standard: nieoczekiwany wynik
Co zaskakujące, standardowa pozycja startowa w szachach nie jest szczególnie ekstremalna pod względem uczciwości i trudności. Analiza Barthelemy’ego umieszcza go dokładnie pośrodku 960 możliwych układów. Rodzi to interesujące pytanie: dlaczego historia zatrzymała się w tym pozornie niczym niezwykłym miejscu?
Odpowiedź pozostaje nieznana. Jak zauważa Servedio, może to być zbieg okoliczności, ale nie możemy być tego pewni. Sama definicja „złożoności” również ma znaczenie. Niektórzy badacze, na przykład Giordano de Marzo z Uniwersytetu w Konstancji, twierdzą, że prawdziwa trudność polega na wykonaniu tylko jednego prawidłowego ruchu w danej pozycji, a nie na wyborze pomiędzy niemal równoważnymi opcjami.
Ostatecznie nie jest jasne, o ile bardziej zmierzona trudność odpowiada bardziej złożonej grze. Jeśli jednak bardziej złożone pozycje zostaną skorelowane z dłuższym czasem myślenia, miara Barthelemy’ego może stać się cennym narzędziem do oceny uczciwości szachów.
Badania pokazują, że losowość nie gwarantuje równości. Nawet w pozornie chaotycznym systemie mogą się utrzymywać subtelne przewagi, co zmusza nas do ponownego rozważenia naszych założeń na temat uczciwości w szachach i nie tylko.
